Kilka minut raz w miesiącu, lustro i własne dłonie. Samobadanie piersi nie wymaga żadnego sprzętu ani wizyty w gabinecie, a pozwala dobrze poznać swoje ciało i szybciej zauważyć zmiany, które warto pokazać lekarzowi. Nie zastępuje mammografii ani USG, ale jest ważnym elementem dbania o siebie – w każdym wieku.
Wiele kobiet nie bada piersi wcale, bo nie wie, jak to zrobić, boi się, że coś znajdzie, albo uważa, że „to jeszcze nie ten wiek”. Inne badają je nieregularnie i z niepokojem, przy każdym zgrubieniu wyobrażając sobie najgorsze. Poniżej wyjaśniamy, kiedy i jak badać piersi, na co zwracać uwagę i jakie badania profilaktyczne warto wykonywać w zależności od wieku.
Po co badać piersi samodzielnie
Rak piersi jest najczęściej rozpoznawanym nowotworem złośliwym u kobiet w Polsce. Im wcześniej zostanie wykryty, tym większe szanse na skuteczne leczenie i mniej obciążającą terapię. Podstawą wczesnego wykrywania są badania obrazowe, przede wszystkim mammografia, ale świadomość własnych piersi też ma znaczenie. Wiele kobiet samo zauważa zmianę, która skłania je do wizyty u lekarza.
Samobadanie ma też inną zaletę: oswaja z własnym ciałem. Kobiety, które regularnie badają piersi, często mówią, że po kilku miesiącach przestają się bać tego momentu, a zaczynają traktować go jak zwykły element dbania o siebie, podobny do pielęgnacji skóry czy wizyty u dentysty. Spokojniej reagują też na naturalne zmiany w ciągu cyklu, bo wiedzą, czego się spodziewać.
W ostatnich latach coraz częściej mówi się nie tyle o samobadaniu według ściśle określonej techniki, ile o „świadomości piersi”. Chodzi o to, by wiedzieć, jak twoje piersi wyglądają i jakie są w dotyku na co dzień, w różnych fazach cyklu, i szybko reagować na zmiany. Regularne, spokojne samobadanie to po prostu najlepszy sposób, by tę wiedzę zdobyć.
Kiedy wykonywać samobadanie
Najlepiej robić to raz w miesiącu, mniej więcej w tym samym momencie cyklu. U kobiet miesiączkujących zwykle zaleca się kilka dni po zakończeniu miesiączki, kiedy piersi są najmniej obrzmiałe i tkliwe. Przed miesiączką wiele kobiet odczuwa ich napięcie, a gruczoły są bardziej wyczuwalne, co może utrudniać ocenę i niepotrzebnie niepokoić.
Kobiety po menopauzie, w ciąży, karmiące piersią albo stosujące antykoncepcję, która zatrzymuje miesiączkę, mogą wybrać jeden stały dzień w miesiącu, na przykład pierwszy dzień miesiąca albo datę swoich urodzin. Ważniejsza od idealnego terminu jest regularność. Badanie raz w miesiącu pozwala zauważyć, co jest dla ciebie normalne, a co się zmieniło.
Samobadanie krok po kroku
Badanie składa się z dwóch części: oglądania i dotyku. Najpierw stań przed lustrem, z odsłoniętym biustem, w dobrym świetle. Przyjrzyj się piersiom z rękami opuszczonymi wzdłuż ciała, potem z rękami uniesionymi nad głowę, a na koniec z dłońmi opartymi na biodrach i napiętymi mięśniami klatki piersiowej. Zwróć uwagę na wielkość i kształt piersi, wygląd skóry, brodawek i otoczek. Lekka asymetria jest zupełnie normalna – większość kobiet ma jedną pierś nieco większą. Liczy się to, czy coś się zmieniło.
Druga część to badanie dotykiem. Możesz je wykonać na stojąco, na przykład pod prysznicem, gdy namydlona skóra ułatwia przesuwanie palców, albo na leżąco, z poduszką pod łopatką badanej strony i ręką założoną za głowę. W pozycji leżącej tkanka piersi rozkłada się równomiernie, co ułatwia badanie, zwłaszcza przy większym biuście.
Badaj pierś opuszkami trzech środkowych palców, złączonych razem, wykonując małe, okrężne ruchy. Stosuj różny nacisk: lekki, by zbadać tkankę tuż pod skórą, średni i mocniejszy, by wyczuć głębsze warstwy. Ważne, by przebadać całą pierś. Możesz poruszać się spiralnie od brodawki na zewnątrz, w pionowych pasach od góry do dołu albo promieniście, jak wskazówki zegara. Pamiętaj, że tkanka piersi sięga od obojczyka do linii pod biustem i od mostka aż pod pachę.
Na koniec zbadaj dołki pachowe, gdzie znajdują się węzły chłonne, i okolice nad obojczykami. Delikatnie uciśnij też brodawkę, by sprawdzić, czy nie pojawia się z niej wydzielina. Całość powtórz po drugiej stronie.
Na co zwracać uwagę
Piersi większości kobiet nie są gładkie w dotyku. Mają naturalną, nieco guzkowatą strukturę, która może się zmieniać w ciągu cyklu. Dlatego tak ważne jest poznanie własnej normy. Większość wyczuwalnych zmian w piersiach okazuje się łagodna, na przykład torbiele czy gruczolakowłókniaki, ale każdą nową zmianę warto skonsultować z lekarzem.
Do lekarza warto zgłosić się, jeśli zauważysz guzek lub zgrubienie w piersi lub pod pachą, które nie znika po miesiączce, zmianę wielkości lub kształtu piersi, wciągnięcie skóry lub brodawki, zmarszczenie skóry przypominające skórkę pomarańczy, zaczerwienienie, obrzęk lub ocieplenie skóry, wydzielinę z brodawki, zwłaszcza krwistą, pojawiającą się samoistnie, owrzodzenie lub łuszczenie się brodawki albo uporczywy ból w jednym miejscu, niezwiązany z cyklem.
Jeśli coś cię niepokoi, nie czekaj do kolejnego miesiąca. Umów się do lekarza rodzinnego lub ginekologa, który zbada piersi i w razie potrzeby skieruje na USG lub mammografię. Nawet jeśli okaże się, że to nic groźnego, spokój jest wart tej wizyty.
Samobadanie a mammografia i USG
Samobadanie nie zastępuje badań obrazowych. Mammografia potrafi wykryć zmiany tak małe, że nie da się ich wyczuć palcami, także mikrozwapnienia, które mogą być wczesnym sygnałem nowotworu. Dlatego tak ważne jest korzystanie z badań przesiewowych.
W Polsce w ramach programu profilaktyki raka piersi kobiety w wieku od 45 do 74 lat mogą bezpłatnie, bez skierowania, wykonać mammografię co dwa lata. Badanie wykonuje się w pracowniach mammograficznych i mammobusach, a termin można umówić także przez Internetowe Konto Pacjenta. U młodszych kobiet tkanka piersi jest zwykle gęstsza, dlatego lekarze częściej zlecają USG piersi. Kobiety z grupy podwyższonego ryzyka, na przykład z silnym obciążeniem rodzinnym rakiem piersi lub jajnika albo z potwierdzonymi mutacjami genetycznymi, wymagają indywidualnego planu badań, ustalonego z lekarzem.
Dobrym nawykiem jest też badanie piersi przez lekarza podczas rutynowej wizyty u ginekologa. O innych badaniach, które warto wykonywać regularnie, piszemy w przewodniku po badaniach profilaktycznych dla kobiet, a o profilaktyce raka szyjki macicy w tekście o cytologii i teście HPV.
Czynniki ryzyka i to, na co masz wpływ
Na ryzyko raka piersi wpływa wiele czynników. Część z nich jest od nas niezależna: wiek, bo ryzyko rośnie z wiekiem, płeć, obciążenie rodzinne, mutacje genetyczne, takie jak w genach BRCA1 i BRCA2, wczesna pierwsza miesiączka, późna menopauza czy duża gęstość tkanki piersi. Jeśli w twojej rodzinie kilka bliskich krewnych chorowało na raka piersi lub jajnika, zwłaszcza w młodym wieku, porozmawiaj z lekarzem o konsultacji w poradni genetycznej.
Są też czynniki, na które mamy wpływ. Do najczęściej wymienianych należą nadmierna masa ciała, zwłaszcza po menopauzie, mała aktywność fizyczna i regularne picie alkoholu, nawet w niewielkich ilościach. Regularny ruch, utrzymywanie prawidłowej masy ciała, ograniczenie alkoholu i niepalenie to nawyki, które obniżają ryzyko wielu chorób, w tym raka piersi. Karmienie piersią również wiąże się z nieco mniejszym ryzykiem. Żadne z tych działań nie daje jednak stuprocentowej ochrony, dlatego tak ważne są regularne badania – także u kobiet, które żyją bardzo zdrowo.
Warto też znać historię zdrowia swojej rodziny. Zapytaj mamę, ciocie czy babcie o choroby nowotworowe w rodzinie i zapisz te informacje. Przydadzą się podczas wizyty u lekarza, który na ich podstawie może zalecić wcześniejsze lub częstsze badania.
Najczęstsze pytania
Od jakiego wieku badać piersi?
Samobadanie warto zacząć już po dwudziestce, by poznać swoje piersi i nauczyć się ich normy. Badania obrazowe dobiera się do wieku i czynników ryzyka – o tym, kiedy zacząć, warto porozmawiać z ginekologiem.
Wyczułam guzek – co robić?
Nie panikuj, ale też nie czekaj. Większość guzków to zmiany łagodne. Umów wizytę u lekarza rodzinnego lub ginekologa, który zbada piersi i zdecyduje o dalszej diagnostyce. Zanotuj, kiedy zauważyłaś zmianę i czy zmienia się w trakcie cyklu.
Czy ból piersi to objaw raka?
Ból piersi rzadko jest jedynym objawem raka. Najczęściej wiąże się z cyklem miesiączkowym, zmianami hormonalnymi czy źle dobranym biustonoszem. Jeśli jednak ból jest uporczywy, dotyczy jednego miejsca i nie mija, warto go skonsultować.
Czy mężczyźni też chorują na raka piersi?
Tak, choć znacznie rzadziej niż kobiety. Mężczyźni również powinni zgłaszać się do lekarza, jeśli zauważą guzek w okolicy brodawki, wciągnięcie brodawki czy wydzielinę.
Mam implanty piersi – czy mogę się badać?
Tak. Samobadanie wykonuje się tak samo, a lekarz lub chirurg może pokazać, gdzie kończy się implant, a zaczyna własna tkanka. Przed mammografią poinformuj o implantach osobę wykonującą badanie, bo wymaga ono wtedy innej techniki.
Czy w ciąży i podczas karmienia warto się badać?
Tak, choć piersi zmieniają się wtedy bardzo i mogą być trudniejsze do oceny. Każdą zmianę, która nie mija po kilku dniach, na przykład twardy guzek niezwiązany z zastojem pokarmu, warto pokazać lekarzowi lub położnej.
Samobadanie zajmuje kilka minut, a pomaga lepiej poznać własne ciało. Ustaw sobie comiesięczne przypomnienie w telefonie i potraktuj je jak każdy inny zdrowy nawyk.
